Een duizelig gevoel is moeilijk onder woorden te brengen. Bij ons in het zuiden horen we vaak dat mensen “dol in het hoofd” zijn. Niet iedereen bedoelt hetzelfde als ze het hebben over duizeligheid en het bestaat in verschillende vormen. We onderscheiden bijvoorbeeld BPPD en PPPD.
U kunt het gevoel hebben dat de ruimte om u heen draait of dat u zelf draait. Het bewaren van uw evenwicht of simpele handelingen, zoals lopen, zijn niet meer vanzelfsprekend. Onze hersenen verwerken via het evenwichtsorgaan alle informatie die binnen komt via onze ogen, spieren en pezen. Duizeligheidsklachten ontstaan vaak in het evenwichtsorgaan en zijn goed te behandelen.
Wat is duizeligheid?
In het algemeen verstaat men onder duizeligheid het gevoel dat beleefd wordt wanneer de relatie tot de ruimtelijke omgeving verstoord is.
Duizeligheid is altijd een symptoom. Het is nooit een zelfstandig ziektebeeld.
Duizeligheid is een veelvoorkomende klacht
Op het spreekuur van de huisarts is duizeligheid een veelgehoorde klacht. Ongeveer 3 tot 14% van de patiënten die een huisarts bezoeken, komt met klachten van duizeligheid. Duizeligheid is ook sterk leeftijdsafhankelijk. Met name bij 65-plussers komt duizeligheid vaak voor.
Duizeligheid kan als invaliderend worden ervaren. Mensen kunnen zich letterlijk en figuurlijk uit balans voelen. Patiënten, zeker oudere patiënten, kunnen door duizeligheid hun zelfstandigheid verliezen.
De behandeling van duizeligheid en/of draaierigheid kan bestaan uit fysiotherapie, medicatie, psychologie en, in uiterste gevallen, operatief ingrijpen. Voordat er naar een behandeling wordt gekeken, wordt de patiënt verteld dat duizeligheidsklachten over het algemeen een gunstige prognose hebben. Fysiotherapeutische behandeling van duizeligheid heeft in de meeste gevallen een gunstig effect.
BPPD, ook wel positieduizeligheid genoemd
Gezonde mensen hebben twee evenwichtsorganen: links en rechts. Deze bevinden zich in het binnenoor. De evenwichtsorganen sturen informatie naar het brein wanneer u uw hoofd beweegt. Zij zorgen er zo voor dat u goed in balans blijft. Een andere zeer belangrijke eigenschap van de evenwichtsorganen is dat u scherp kunt blijven zien tijdens bewegingen, bijvoorbeeld terwijl u loopt, rent, fietst of in een auto rijdt. Dit heet ‘beeldstabiliteit’.
Ieder evenwichtsorgaan is opgebouwd uit vijf delen: twee zakjes en drie kanalen (zie figuur). In de zakjes bevinden zich kristallen die vastzitten aan de bodem van de zakjes. Deze kristallen zijn nodig om bewegingen en zwaartekracht goed te kunnen meten. De kristallen horen in een normale situatie alléén in de zakjes thuis en niet in de kanalen.
In het geval van BPPD zijn de kristallen losgeraakt uit de zakjes en terechtgekomen in één van de drie halfcirkelvormige kanalen.
Wanneer de kristallen in het kanaal bewegen, kan dit het gevoel geven alsof u kortdurende draait na een beweging van het hoofd.
De aanwezigheid van een BPPD verhoogt het risico op vallen. Zeker bij de ouder wordende patiënt is dit een risico dat grote en nare gevolgen kan hebben.
Waardoor de kristallen in een halfcirkelvormig kanaal terechtkomen, is niet altijd duidelijk. Mogelijke oorzaken zijn: het verouderingsproces, een klap tegen of val op het hoofd, langdurige bedrust en eerdere problemen met het evenwichtsorgaan (bijvoorbeeld een ontsteking of de ziekte van Menière). In de meeste gevallen is er echter geen duidelijke oorzaak.
Uitval van een of beiden evenwichtsorganen
Als een evenwichtsorgaan niet meer goed werkt, bijvoorbeeld als gevolg van een ontsteking, kan dat veel klachten geven in het dagelijks leven. De mate van klachten kan verschillen per persoon. Bij uitval van beide evenwichtsorganen zal de patiënt voornamelijk te maken hebben met klachten in het evenwichtsgevoel, zeker bij hoofdbewegingen.
De klachten die mensen kunnen ervaren bij enkel-of beiderzijds uitval zijn:
- Problemen met het zien (‘verlies van beeldstabiliteit’).
Klachten kunnen zijn dat het beeld na snelle hoofdbewegingen (bijvoorbeeld bij omkijken) later lijkt te komen dan de hoofdbeweging. Ook kan het zijn dat u waziger ziet, zeker wanneer u in beweging bent. Soms lijkt de de horizon te bewegen wanneer u loopt, of moet u zelfs stilstaan om gezichten te herkennen of borden op straat te kunnen lezen.
Dit komt doordat de evenwichtsorganen normaal gesproken de ogen via het brein supersnel aansturen. Op het moment dat u uw hoofd beweegt, zorgen de evenwichtsorganen ervoor dat de hoofd- en oogbeweging nauwkeurig op elkaar worden afgestemd. Dat zorgt ervoor dat u tijdens een hoofdbeweging toch goed kunt blijven zien. Bij uitval van uw evenwichtsorgaan (of evenwichtsorganen) is die aansturing verminderd.
2. Balansproblemen.
U kunt problemen ervaren met het houden van uw balans of u kunt een constant duizelig gevoel hebben. Vaak komt het voor dat patiënten voorzichtiger gaan lopen, bang zijn om te vallen en hun hoofd zo min mogelijk bewegen, omdat iedere hoofdbeweging meer klachten geeft. Uw ogen kunnen helpen bij het behouden van uw balans. In het donker zal de patiënt dus meer problemen kunnen ervaren, omdat de ogen dan minder goed kunnen helpen.
3. Problemen met het verwerken van (omgevings-)prikkels
Bij uitval van de evenwichtsorganen kan de patiënt problemen ervaren in het verwerken van externe prikkels. Denk hierbij aan drukke motieven op de vloer, snel bewegende beelden op tv of andere schermen, alle indrukken in een supermarkt (het ‘supermarkteffect’), drukbezochte plekken in de omgeving of de letters in een boek na langdurig lezen. Soms worden patiënten ook gevoelig voor harde geluiden en fel licht.
De hersenen hebben er een dagtaak aan om het evenwichtsverlies te compenseren, waardoor andere prikkels als storend en klachtenverergerend kunnen worden ervaren.
4. Cognitieve problemen (geheugen, concentratie en mentale vermoeidheid)
Door het gebrek aan informatie uit het uitgevallen evenwichtssysteem zijn de hersenen onbewust de hele dag bezig met het compenseren van het verlies van evenwicht. Dit maakt dat patiënten meer energie verbruiken dan gewoonlijk en er minder ruimte is voor complexe mentale taken.
5. Psychische problemen.
Evenwichtsklachten kunnen een grote impact hebben op het totale functioneren van de patiënt. Angst om te vallen, het vermijden van sociale situaties en verzuim op het werk kunnen allemaal redenen zijn waardoor de patiënt zich psychisch minder goed kan voelen. Depressieve gevoelens zijn niet vreemd bij flinke problemen met het evenwichtsorgaan.
Het evenwichtssysteem is in de hersenen namelijk sterk verbonden met het gevoelssysteem. Dit is zelfs zo sterk verbonden dat evenwichtsklachten direct kunnen leiden tot psychische klachten en andersom. Helaas leidt dit bij sommige patiënten tot een vicieuze cirkel: evenwichtsklachten leiden tot psychische klachten en psychische klachten leiden vervolgens weer tot een toename van de evenwichtsklachten.
Een oorzaak voor acute uitval kan een ontsteking van het evenwichtsorgaan zijn. (een “acute unilaterale vestibulopathie” voorheen “neuritis vestibularis” genoemd).
Ook als gevolg van de ziekte van Ménière, veroudering, sommige medicijnen of een systemische ziekte kan het evenwichtsorgaan deels of volledig uitvallen.
Eén uitgevallen evenwichtsorgaan wordt ook wel unilaterale vestibulopathie genoemd. Twee uitgevallen evenwichtsorganen wordt bilaterale vestibulopathie genoemd.
Samenwerkingen met andere zorgverleners
Samenwerking is belangrijk bij het behandelen van patiënten die duizeligheid ervaren. Zo zijn er korte lijnen met neurologen, KNO-artsen en huisartsen in de regio. Ook ergotherapeuten, psychosomatisch fysiotherapeuten en Mensendiecktherapeuten kunnen een rol spelen in het behandelplan van de patiënt.
Daarnaast werken we samen met fysiopraktijken in de regio die eveneens veel duizelige patiënten behandelen en hun kennis, net als wijzelf, up-to-date houden met cursussen.
We doen dit onder andere met Irene Hofkes van Fysio Veldhoven in Veldhoven. Met Truus Michielsen en Laura van den Groenendaal van Orofaciale Fysiotherapie in Eindhoven bespreken we casuïstiek, vangen we elkaars vakanties op en delen we informatie over behandelvormen en diagnostiek bij duizeligheidsgerelateerde klachten.